.

Wprowadzenie W czerwcu 1997 roku pomiędzy Fundacją EkoFundusz a Wigierskim Parkiem Narodowym zawarta została umowa (Nr 251/64/IV/96) dotycząca dofinansowania projektu pt.: „Ochrona rzadkich i zagrożonych gatunków roślin i zwierząt Wigierskiego Parku Narodowego”. Realizację projektu rozpoczęto w marcu 1994 roku, a przewidywany termin jego zakończenia wyznaczono na sierpień 1999 roku. Zaangażowanie finansowe EkoFunduszu w projekt rozpoczęło się z chwilą podpisania umowy pomiędzy Fundacją a Parkiem i trwało do 30 czerwca 1998 roku. Zgodnie z przyjętym planem rzeczowo-finansowym w skład projektu wchodziło zadanie polegające na czynnej ochronie owadów gniazdujących w glinianych ścianach budynków.  Działania dotyczące ochrony owadów, związanych z glinianymi ścianami, obejmowały opracowanie wytycznych do czynnej ochrony tych owadów, budowę 220 konstrukcji glinianych, zakupienie drobnego wyposażenia laboratoryjnego oraz prowadzenie monitoringu efektów działań ochronnych. Opracowanie dotyczące ochrony owadów (głównie pszczół dziko żyjących) gniazdujących w glinie wykonane zostało przez prof. dr hab. Józefa Banaszaka z Katedry Biologii i Ochrony Środowiska Wyższej Szkoły Pedagogicznej z Bydgoszczy. Opracowanie zawiera ocenę składu gatunkowego i liczebności owadów związanych z gliną w Polsce i w Wigierskim Parku Narodowym, zalecenia do kompleksowej ochrony owadów zapylających na obszarze Parku oraz wykaz miejsc na terenie Parku, na których powinny być zlokalizowane konstrukcje gliniane.  Budowę konstrukcji z gliny, drewna i słomy rozpoczęto latem 1997 roku. Zadanie to miało być zakończone do końca listopada 1997 roku. Ze względu na niesprzyjające warunki meteorologiczne zakończenie budowy i rozmieszczenie konstrukcji w terenie zostało, za zgodą Zarządu EkoFunduszu, przesunięte na czerwiec 1998 roku. Ponieważ dla większości owadów związanych z gliną był to okres zbyt późny na zakładanie nowych gniazd, badania nad zasiedlaniem bloków glinianych przez te owady rozpoczęto dopiero wiosną 1999 roku i kontynuowano do lata roku 2001. Badania pozwoliły na dokonanie oceny skuteczności zastosowanej metody ochrony owadów związanych z gliną. W Polsce występuje około 450 gatunków pszczół dziko żyjących, z czego aż 220 znalazło się na „Czerwonej liście zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce” (Głowaciński 1992). Gliniane ściany budynków są miejscem gniazdowania szeregu gatunków pszczół dziko żyjących, w tym: Antophora acervorum (fot. 1), Anthophora plagiata, Antidium manicatum, Megachile ericetorum, Megachile rotundata, Osmia rufa, Osmia mustelina i Hoplitis adunca.

Fot. 1. Antophora acervorum

Wszystkie te gatunki znajdują się na czerwonej liście. W naturalnych warunkach owady te gniazdują w gliniastych lub lessowych stokach pagórków, ścianach wąwozów, itp., jednak ze względu na wysoki stopień przekształcenia krajobrazu rolniczego na terenie całej Polski, tego typu naturalne siedliska zanikły prawie zupełnie. Stare drewniane i gliniane budynki stały się zatem środowiskiem zastępczym dla tych owadów (fot. 2). Nie mogąc znaleźć odpowiednich miejsc do gniazdowania w środowisku naturalnym owady poszukują ich na terenach przekształconych przez człowieka.

Pszczoły wymienionych wyżej gatunków spotyka się dziś na terenach, gdzie istnieje jeszcze tradycja budowania z gliny zabudowań gospodarczych. Na terenie Wigierskiego Parku Narodowego i w jego bezpośredniej otulinie funkcjonuje jeszcze ponad 60 tego typu zabudowań, jednak są one sukcesywnie zastępowane przez bardziej nowoczesne i ekonomiczne budynki murowane. W niedalekiej przyszłości znikną zapewne zupełnie z krajobrazu wiejskiego, a wraz z nimi również ściśle z nimi związane liczne gatunki owadów. Ratunkiem dla tych zwierząt może być zapewnienie im miejsca do gniazdowania poprzez rozmieszczanie w terenie obiektów wykonanych z drewna, słomy lub trzciny i gliny. Obiekty te mogą pełnić dodatkowo inne funkcje, np. mogą stanowić fundament dla tablic informacyjnych lub drogowskazów na trasach turystycznych. Można też potraktować te konstrukcje jako artystyczne instalacje przestrzenne.

Fot. 2. Gliniany budynek

Fauna owadów związanych ze starymi budynkami wiejskimi jest bogata i bardzo specyficzna. Na znaczenie tych budowli, jako ostoi wielu gatunków błonkówek, zwrócił już wcześniej uwagę Banaszak (1991, 1995), który zaproponował, by otoczyć je opieką jako „pomniki architektoniczno-przyrodnicze”. Za pierwszy tego typu obiekt uznano XVIII-wieczną chałupę w Wielkopolskim Parku Etnograficznym w Dziekanowicach.  W wyniku badań fauny glinianych i drewnianych zabudowań, ustalono listę związanych z nimi żądłówek, liczącą 112 gatunków z rodzin: Sapygidae, Tiphidae, Chrysididae, Vespidae, Eumenidae, Sphecidae, Halictidae, Megachilidae i Anthophoridae (Banaszak 1998). Są to owady zamieszkujące środowisko glinianych i drewnianych ścian, bądź poszukujące tam pokarmu. W ciągu całego sezonu wegetatywnego następują zmiany w składzie fauny zasiedlającej gliniane ściany (Banaszak 1969). Z pszczołowatych w okresie wiosennym (kwiecień, maj) występują głównie: Anthohora plumipes, Osmia rufa i Melecta punctata; w czerwcu i na początku lipca pojawiają się: Aqnthophora plagiata, Coelioxys rufescens, Melecta luctuosa, Chrisis ignita i Monodontomerus sp; w pełni lata (druga połowa lipca i sierpień) pojawiają się: Anthophora pubescens, Crocisa scutellaris, Anthidium manicatum, Hoplitis adunca, Odynerus murarius i Gasteruption sp. Skład gatunkowy zależy także od lokalizacji budynku i jego wieku. Budynki położone na terenach dobrze nasłonecznionych oraz budynki stare, mające po kilkadziesiąt lat, z reguły charakteryzują się dużą liczebnością i zróżnicowaniem gatunkowym błonkówek. Fauna błonkówek (Hymenoptera) Wigierskiego Parku Narodowego należy do jednej z lepiej poznanych na tle innych parków narodowych Polski. Szczególnie dobrze poznane są pszczoły dziko żyjące (Apoidea) i to zarówno zgrupowania pszczół środowisk leśnych, jak i terenów otwartych (Banaszak, Krzysztofiak 1992, 1996; Krzysztofiak 1992, 1994a, 1994b, 1994c, 1995a, 1995b, 1997, 2001). Do roku 2001 na obszarze Wigierskiego Parku Narodowego stwierdzono obecność około 200 gatunków Apoidea. Dość dobrze poznana jest też fauna mrówek (Formicidae), która na terenie Parku reprezentowana jest obecnie przez 32 gatunki (Krzysztofiak 2001).